Van gezond naar burn-out: innerlijke reacties en kwetsbaarheid

Bij het individueel coachen van mensen die tegen ’t randje zitten of die burn-out zijn, gebruik ik de methode Voice Dialogue.Deze methode helpt om een betere balans te vinden in je “ikken”. Die ikken zijn kanten in jezelf waarmee je jezelf in de wereld zet en waarmee je jezelf ook beschermt tegen te veel kwetsbaarheid.

Zo kun je als reactie op ongemakkelijke situatie geleerd hebben dat het werkt om de clown uit te hangen. Deze clown wordt dan een kant in jou, die jou beschermt bij ongemak. We noemen die clown-kant in jou een subpersoon, ofwel een “sub”.

Soms kunnen deze subs echter (te) veel energie van je vragen. En hoewel ze je beschermen, zorgen ze ook voor roofbouw. Bij mensen met een burn-out zie ik vaak een innerlijke “moeter”, de perfectionist, een pleaser of een oververantwoordelijke sub.

Met behulp van Voice Dialogue leer je je minder te vereenzelvigen met deze kanten van jezelf, zodat je ruimte krijgt om op andere manieren te gaan reageren dan met die roofbouwgevoelige subs. Hiermee groeit de kans om zelfzorg te ontwikkelen.

Samen met Voice Dialogue collega en psychiater Elmer Goudsmit heb ik onlangs onderzocht wat er innerlijk gebeurt met onze subpersonen in de fases van gezond naar burn-out. We gebruikten daarbij het zogenaamde 'modus-model’ uit de Schematherapie. Dit deel ik graag met jou.

Wat gebeurt er als we genoeg energie hebben?

In deze groene en gele fase gebeurt het volgende van binnen:

  • Onze gebruikelijke omgang met alles wat op ons afkomt (onze persoonlijke coping- of overlevingsstrategieën) wordt actief. Dat zie je aan die gele blokken aan de rechter kant van het plaatje hiernaast. Wij reageren op stress of te grote kwetsbaarheid door ons te onderwerpen (bevriezen), te gaan vermijden (vluchten) of te vechten. Al in onze vroege jeugd hebben we hiertoe subpersonen ontwikkeld. Vaak gaat het daarbij om primaire subs.

  • Coping strategieën kunnen sterk verschillen van persoon tot persoon. Ze zijn niet in alle situaties even effectief en in sommigen situaties eerder contraproductief.
  • Naast de reacties naar stressoren uit je omgeving, zijn er ook altijd reacties in jezelf. Dit noemen we de pushende en oordelende kanten in jezelf; je valt als het ware jezelf aan. Dit zijn vaak verinnerlijkte reacties van hoe je ouders vroeger reageerden (“schiet op”, “niet doen”, “jij kan dat niet”, etc). Deze innerlijke ‘stemmen’ zetten het zorgen voor de eigen basisbehoeftes onder druk (de rode pijl in het plaatje).
  • We hebben echter voldoende zelfzorg (= zorgen voor het behoeftige of kwetsbare kind in ons, de groene pijl) om in evenwicht te blijven, om de accu gevuld te houden. Deze zelfzorg zou je ook kunnen zien als een deel van onze persoonlijkheid dat we tijdens onze ontwikkeling hebben opgebouwd en dat onze innerlijke toestand overziet, de kosten/baten van jouw coping strategieën inschat, beoordeelt wat er nodig is en welke energie- of hulpbronnen daarbij nodig zijn.
  • Deze subpersoonlijkheid wordt in de schematherapie ‘modus van de gezonde volwassene’ genoemd.

Wat gebeurt er als er te veel op ons af komt?

Als er om wat voor redenen dan ook (werkdruk, reorganisatie, privé omstandigheden, conflict) meer appèl op je wordt gedaan of als er meerdere stressvolle gebeurtenissen tegelijkertijd gebeuren, kun je in de paarse fase terecht komen. De overlevingsmechanismen (copingstrategieën) maken dan overuren. Daardoor raakt de accu verder leeg. Er gebeuren 3 dingen:

  • De kwetsbaarheid en de angst worden groter, met name als je weinig grip ervaart op de situatie.

  • De subpersonen die met de copingstrategieën zijn verbonden (de paarse blokken aan de rechterkant) worden sterker ingezet om grip te krijgen; ze helpen je te overleven. Dit zorgt voor roofbouw. Deze roofbouw wordt nog eens versterkt doordat ook de zelfzorg opzij wordt geschoven “geen tijd voor, komt niet uit, kan echt niet, straks…. niet nu”.

  • Door de roofbouw neemt de mentale en lichamelijke uitputting toe. Als reactie op de toenemende gevoelens van angst en kwetsbaarheid, wordt ook de innerlijke criticus (of pusher of the judge) actiever. Hierdoor worden de angst en kwetsbaarheid weer gevoed, waarop de overlevings-subs nog harder aan het werk gaan en de roofbouw en uitputting weer verder toenemen. Langzaamaan kom je in een vicieuze cirkel van overleven, roofbouw en zelfkritiek terecht.

Wat gebeurt er als we instorten?

Als je door al die roofbouw een fase verder komt, namelijk de burn-outfase, dan is er geen energie meer en stort je fysiek in. Psychisch gebeuren er 3 dingen:

  • Het overleven of omgaan met de situatie lukt niet meer, gewoonweg omdat je de energie er niet meer voor hebt.
  • Je kwetsbaarheid wordt daardoor niet meer beschermd en komt ’bloot’ te liggen; je wordt extra kwetsbaar. Als gevolg hiervan ervaar je veel schaamte, schuldgevoel naar het werk, gevoelens van ontreddering, wanhoop en veel angst.
  • De innerlijke criticus wordt heel actief, ook daar heb je weinig bescherming (lees: energie) tegen, het piekeren houdt niet meer op. Zelfzorg is ver te zoeken.

Omdat de innerlijke zelfzorg helemaal weg is gevallen en de kwetsbaarheid heel groot is, heeft iemand met een burn-out daarom in eerste instantie bescherming van buitenaf nodig; hij of zij kan dit zelf niet meer opbrengen. De functie van de ‘gezonde volwassene’ moet actief ondersteund worden. Dit betekent:

  • Ontlasting van belastende taken
  • Weinig contact met bronnen van stress (bijv werk, conflict)
  • Noodzakelijke gesprekken nooit alleen, maar samen met iemand voeren

Deze situatie is tijdelijk, tot de accu weer wat gevuld is. De accu vullen kan door zelfzorg toe te passen, ofwel door aandacht te geven aan het behoeftige kind (eten, drinken, slapen, bescherming, warmte, liefde, rust).

Al met al het bij burn-out vooral belangrijk is om de zelfzorg weer op orde te krijgen, dus om de innerlijke gezonde volwassene weer te vinden om te herstellen en om deze verder te ontwikkelen om herhaling te voorkomen.

Ik ben benieuwd wat je van deze informatie vindt. Ik hoop dat het je helpt om bij grote uitdagingen in je leven op tijd je zelfzorg in te (blijven) zetten.

©2017